Bazı kombinasyon ürünlerinde ayrım zor olabilir. Ürünün ana amaçlanan etkisi ve destekleyici maddelerin rolü değerlendirilmelidir. Yanlış sınıflandırma, tamamen yanlış mevzuat yoluna neden olabilir.

Tıbbi cihaz ile ilaç arasındaki temel fark, ürünün yalnızca sunum biçimi veya fiziksel görünümü değil; üretici tarafından belirlenen kullanım amacı ve insan vücudundaki asli etkisini hangi yöntemle gerçekleştirdiğidir. Aynı hastalığın tedavisinde kullanılan iki üründen biri ilaç, diğeri tıbbi cihaz olabilir.

Tıbbi cihaz; hastalığın teşhisi, önlenmesi, izlenmesi, öngörülmesi, prognozu, tedavisi veya hafifletilmesi gibi tıbbi amaçlarla kullanılan ve amaçlanan asli etkisini insan vücudu içinde veya üzerinde farmakolojik, immünolojik ya da metabolik yollarla gerçekleştirmeyen üründür. Cihazın işlevi bu yollarla desteklenebilir; ancak temel etki mekanizması bunlara dayanmamalıdır.

İlaç veya beşerî tıbbi ürün ise hastalığı tedavi etme ya da önleme özelliğine sahip olduğu belirtilerek sunulan veya farmakolojik, immünolojik ya da metabolik etki yoluyla fizyolojik fonksiyonları düzeltmek, değiştirmek veya yeniden düzenlemek amacıyla kullanılan madde ya da madde kombinasyonudur.

Bu nedenle ayrım yapılırken yalnızca ürünün içerisinde bir madde bulunup bulunmadığına bakılmaz. Jeller, kremler, spreyler, pastiller, damlalar, solüsyonlar veya kapsüller hem tıbbi cihaz hem ilaç olarak piyasaya sunulabilir. Ürünün formu değil, kullanım amacı ve asli etki mekanizması belirleyicidir.

Farmakolojik etki, genellikle bir maddenin hücresel bileşen, reseptör veya başka bir biyolojik hedefle etkileşime girerek fizyolojik bir yanıt oluşturmasıdır. İmmünolojik etki bağışıklık sisteminin uyarılması, baskılanması veya değiştirilmesiyle; metabolik etki ise normal biyokimyasal süreçlerin değiştirilmesiyle meydana gelir.

Tıbbi cihazlarda asli etki çoğunlukla fiziksel, mekanik, bariyer oluşturucu, destekleyici, filtreleyici, ölçücü, görüntüleyici, emici, kayganlaştırıcı veya fizikokimyasal niteliktedir. Ancak “fiziksel etki gösterir” şeklindeki tek cümlelik açıklama yeterli değildir. Etki mekanizmasının bilimsel verilerle ve ürünün bütün bileşenleri dikkate alınarak açıklanması gerekir.

Örneğin bir yara örtüsü, yarayı fiziksel olarak kapatarak, eksüdayı emerek veya uygun nem ortamı oluşturarak asli etkisini sağlayabilir. Bir ilaç ise enfeksiyon etkenini farmakolojik yolla baskılayabilir veya inflamatuvar yanıtı değiştirebilir. Her iki ürün de aynı klinik durumda kullanılabilse bile mevzuat statüleri farklı olabilir.

Üreticinin belirlediği kullanım amacı kapsam kararının temel unsurlarındandır. Etiket, kullanım kılavuzu, internet sitesi, katalog, reklam, sosyal medya ve satış sunumlarında kullanılan ifadeler birlikte değerlendirilir. Ürünün üzerinde “tıbbi cihazdır” veya “ilaç değildir” yazılması, kullanım amacı ve etki mekanizması bu beyanı desteklemiyorsa tek başına yeterli olmaz.

“Enfeksiyonu tedavi eder”, “iltihabı ortadan kaldırır”, “bakterileri öldürür”, “bağışıklık sistemini güçlendirir” veya “hastalığı önler” gibi iddialar ürünün ilaç olarak değerlendirilmesine neden olabilecek nitelikte olabilir. Buna karşılık “fiziksel bariyer oluşturur”, “yarayı kapatır”, “sıvıyı emer” veya “mekanik destek sağlar” gibi iddialar cihaz statüsünü destekleyebilir. Her iddia ürünün gerçek çalışma prensibiyle kanıtlanmalıdır.

Ürün bileşenlerinin her birinin işlevi ayrı ayrı incelenmelidir. Bir bileşenin farmakolojik, immünolojik veya metabolik etkisi bulunması, ürünün otomatik olarak ilaç olduğu anlamına gelmez. Bu etkinin ürünün asli etkisi mi yoksa cihazın temel işlevine yardımcı olan ikincil bir etki mi olduğu belirlenmelidir.

Bir tıbbi cihaz, tek başına kullanıldığında ilaç sayılabilecek bir maddeyi tamamlayıcı etki sağlamak üzere bünyesinde barındırabilir. Bu durumda ürünün asli etkisi cihaz mekanizmasıyla gerçekleşiyor, ilaç niteliğindeki madde yalnız yardımcı bir rol oynuyorsa ürün MDR kapsamında tıbbi cihaz olarak değerlendirilebilir.

İlaç niteliğindeki yardımcı madde içeren cihazlarda uygunluk değerlendirmesi daha kapsamlıdır. Onaylanmış kuruluş, cihazın kalite, güvenlilik ve faydasını değerlendirirken ilaç niteliğindeki maddenin güvenlilik ve faydası için ilgili ilaç otoritesinden veya Avrupa İlaç Ajansından bilimsel görüş alınmasını sağlar.

Bir tıbbi cihaz yalnızca ilacın uygulanmasını sağlamak amacıyla da kullanılabilir. Şırınga, infüzyon pompası, inhaler cihazı veya ilaç uygulama sistemi buna örnek olabilir. Cihaz ve ilaç ayrı ürünler olarak sunuluyorsa cihaz MDR’ye, ilaç ise ilaç mevzuatına tabi olabilir.

Cihaz ile ilaç tek ve ayrılmaz bir ürün oluşturuyor, ürün yalnızca bu kombinasyon hâlinde kullanılabiliyor ve yeniden kullanılamıyorsa bütün ürün ilaç mevzuatı kapsamında değerlendirilebilir. Bu durumda cihaz bölümünün güvenlilik ve performansıyla ilgili MDR gereklilikleri de ruhsat dosyasında dikkate alınır.

Önceden doldurulmuş şırıngalar, tek kullanımlık ilaç kalemleri, ilaç içeren inhalasyon sistemleri veya ilaçla bütünleşik şekilde sunulan bazı uygulama sistemleri bu tür kombinasyon ürünlerine örnek olabilir. Ancak her ürünün yapısı, tekrar kullanılabilirliği ve cihaz ile ilacın piyasaya sunulma biçimi ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Bir ilaçla birlikte kullanılmak üzere tasarlanmış yeniden kullanılabilir uygulama cihazı ise genellikle ayrı bir tıbbi cihaz olarak değerlendirilir. Örneğin tekrar kullanılabilir bir uygulama kalemi ile değiştirilebilir ilaç kartuşu farklı mevzuat yollarına tabi olabilir.

Bir ürünün hastalığın teşhisinde kullanılması da tek başına cihaz veya ilaç ayrımını belirlemez. Görüntüleme cihazı, ölçüm cihazı veya IVD testi tıbbi cihaz mevzuatına tabi olabilir. İnsan vücuduna uygulanan ve farmakolojik, immünolojik veya metabolik etki yoluyla tanı sağlayan bazı maddeler ise ilaç mevzuatı kapsamında değerlendirilebilir.

Bitkisel, doğal veya biyolojik kökenli olması ürünün cihaz olarak kabul edilmesini sağlamaz. Doğal bir madde farmakolojik etki gösteriyorsa ve ürünün asli etkisi bu mekanizmaya dayanıyorsa ilaç mevzuatı gündeme gelebilir. Aynı şekilde sentetik bir madde yalnız fiziksel veya mekanik etki gösteriyorsa cihaz kapsamında değerlendirilebilir.

Ürünün etki mekanizması için yalnızca üretici beyanı kullanılmamalıdır. Bilimsel literatür, bileşen özellikleri, in vitro ve in vivo çalışmalar, laboratuvar testleri, klinik veriler, doz-etki ilişkisi ve ürünün hedef dokuyla etkileşimi incelenmelidir.

Özellikle madde bazlı cihazlarda maddenin emilip emilmediği, sistemik dolaşıma geçip geçmediği, metabolize olup olmadığı, reseptörlerle etkileşimi, lokal veya sistemik etkisi ve ürünün temel performansına katkısı değerlendirilmelidir.

Ürünün sınıflandırılması, pazara daha kolay çıkacağı düşünülen mevzuat seçilerek yapılamaz. İlaç ruhsatlandırmasının daha uzun olması veya tıbbi cihaz uygunluk değerlendirmesinin ticari açıdan daha avantajlı görülmesi, ürünün hukuki statüsünü değiştirmez.

Tıbbi cihazlarda piyasaya arz öncesinde uygunluk değerlendirmesi, teknik dokümantasyon, risk yönetimi, klinik değerlendirme, uygunluk beyanı, CE işareti ve gerektiğinde onaylanmış kuruluş değerlendirmesi yürütülür. Piyasa sonrasında PMS, vigilance, PMCF ve cihazın sınıfına göre raporlama yükümlülükleri uygulanır.

İlaçlarda ise kalite, güvenlilik ve etkililiği gösteren ruhsat dosyası, üretim yeri ve GMP gereklilikleri, klinik ve klinik dışı veriler, ruhsatlandırma, farmakovijilans ve ilaç takip süreçleri söz konusudur. Tıbbi cihazdaki CE işareti, ilaç ruhsatının yerine geçmez; ilaç ruhsatı da cihaz uygunluk değerlendirmesinin yerine kullanılamaz.

Ürünün tıbbi cihaz mı yoksa ilaç mı olduğu açık değilse yazılı bir sınır ürün değerlendirmesi hazırlanmalıdır. Bu değerlendirmede ürün bileşimi, kullanım amacı, hedef kullanıcı, hedef hasta grubu, uygulama yöntemi, etki mekanizması, bilimsel kanıtlar, ürün iddiaları ve alternatif mevzuat yolları birlikte ele alınmalıdır.

Sınır ürün kararında benzer bir ürünün daha önce tıbbi cihaz veya ilaç olarak piyasaya sunulmuş olması tek başına belirleyici değildir. Benzer görünen ürünlerin bileşimi, konsantrasyonu, uygulama şekli, kullanım amacı ve asli etki mekanizması farklı olabilir.

Ürünün statüsü konusunda belirsizlik devam ediyorsa piyasaya arzdan önce TİTCK veya ilgili yetkili otoriteden görüş alınmalıdır. Kapsam kararının ürün piyasaya çıktıktan sonra tartışmalı hâle gelmesi; ÜTS kaydının reddedilmesi, ilaç ruhsatı gerekliliği, geri çekme, etiket değişikliği veya piyasa gözetimi sorunlarına yol açabilir.

Sonuç olarak tıbbi cihaz ile ilaç arasındaki fark yalnızca ürünün içeriği veya görünümü üzerinden belirlenmez. Kullanım amacı, üretici iddiaları, asli etki mekanizması, bileşenlerin fonksiyonu ve ürünün piyasaya sunulma biçimi bilimsel ve mevzuata dayalı olarak birlikte değerlendirilmelidir.